Algemene Publicaties

Impressie van 7e Baksteen MasterClass op donderdag 24 september 2009, in het Keramisch Huis te Velp

Joris Molenaar: “Door middel van het juiste reliëf kan je bij een baksteengevel vervuiling zodanig sturen dat het werkt als oogschaduw. Het versterkt daardoor het karakter van het gebouw”.

Op donderdag 24 september 2009 vindt voor de zevende keer in successie de MasterClass Baksteen plaats. Tegen acht uur druppelen de eerste deelnemers al binnen voor het ‘voorprogramma’. Het zijn meest representanten van de jongere garde architecten die verwachtingsvol het Keramisch Huis in Velp betreden.

Nieuwe opzet
Voor een optimale interactie met de deelnemers is er dit jaar voor het eerst gekozen voor een opzet waarbij de deelnemers daadwerkelijk met elkaar aan het werk moeten met een door de Masters opgestelde ontwerpopdracht. Om voldoende tijd te creëren vormt daarom de ‘Technische Workshop’ het facultatieve voorprogramma. Genoeg reden voor tweederde van deelnemers van de MasterClass om extra vroeg op te staan. KNB-ers Gerard Westenbroek en Arie Mooiman behandelen de technische onderwerpen waarvoor de deelnemers de meeste belangstelling hebben: verwerkingstechnieken, baksteenkeuze, voegwerk en detaillering voor een mooie veroudering.

MasterClass en Duurzaamheid
De MasterClass Baksteen 2009 wordt om tien uur geopend door KNB-directeur Ewald van Hal waarna Arie Mooiman het woord neemt om de MasterClass de rest van de dag in goede banen te leiden: “Bij de afgelopen MasterClasses lag de nadruk op lezingen, dit keer is het veel interactiever. U gaat met elkaar aan het werk.” Het dagthema is Duurzaamheid en Baksteenmetselwerk. Daarom belicht Mooiman eerst diverse statements die de deelnemers voor aanvang van de MasterClass over dit onderwerp hebben ingebracht en vergelijkt deze met argumenten zoals die door KNB worden gehanteerd.
De argumenten van de deelnemers hebben vooral betrekking op de onverwoestbaarheid en lange levensduur zonder onderhoud aan baksteenmetselwerk. Daarnaast zijn het gebruik van metselbaksteen om mooie, dierbare gebouwen te maken en cultuurhistorische waarden veel gehoorde uitgangspunten van de architecten. Mooiman benadrukt ook enkele minder gehoorde argumenten zoals ‘klei is een natuurlijke, ruimvoorradige en zelfs hernieuwbare grondstof’ en ‘kleiwinning geeft nieuwe natuur en rivierveiligheid’. Ten slotte passeren de mogelijkheden voor hergebruik de revue.

Ontwerpopdrachten
Vervolgens is het woord aan de Masters; Joris Molenaar (Molenaar en Van Winden architecten, Delft) en Rudy Uytenhaak (Rudy Uytenhaak architectenbureau, Amsterdam). Uytenhaak werd in 2009 verkozen tot architect van het jaar waarbij de jury het bureau prees omdat het al jaren veel werk van duurzaamheid maakt. De opdracht van Rudy Uytenhaak is vrij abstract en betreft het maken van een binnen-buiten situatie gebaseerd op een schetsmatige aangegeven plattegrond (twee in elkaar grijpende ‘nietjes’) waarin het metselwerk ruimtelijk en constructief betekenis moet krijgen. Van daaruit dient in samenhang en detail de articulatie van het materiaal te worden bewerkt.

Joris Molenaar heeft een andere uitdagende en inspirerende opdracht waarbij de textuur en het patroon van de baksteenhuid karakter aan een concreet gebouw moet geven en waarbij een visie op de samenhang met de raamvormen van belang is. De gekozen steen en de ontworpen textuur moeten bovendien een mooie veroudering garanderen.

Uitwerking
De ongeveer 30 deelnemers worden in groepjes van drie verdeeld. Na kort overleg wordt per groep voor één van de opdrachten gekozen. Gedurende de dag wordt intensief gewerkt aan de uitwerking. Daarbij wordt er vurig gediscussieerd, intensief geschetst en getekend en zelfs met behulp van bakstenen geëxperimenteerd met patronen. De workshop wordt tweemaal onderbroken door de bijdragen van de Masters die hun visie op de toepassing van baksteen geven.

Molenaar
Joris Molenaar geeft in zijn presentatie prachtige voorbeelden van de wijze waarop metselbaksteen karakter en identiteit aan een gevel kan geven. Geïnspireerd door de ‘eigen’ steen van Rudy Uytenhaak (1992, Nieuw Sloten) wilde Molenaar ook graag een steen ontwerpen. Molenaar wilde juist in de meest elementaire baksteenvorm, vormbak, een vormsteen ontwerpen. Een vormsteen waarmee een zeer afwisselend gevelreliëf kan worden gecreëerd, ofwel in de woorden van Joris Molenaar: ‘metselwerk als een kabeltrui’. Dat werd de Diabolo steen. Molenaar laat verder zien dat door middel van het juiste reliëf je bij een baksteengevel vervuiling zodanig kunt sturen dat het werkt als oogschaduw. Vervuiling wordt dus niet als hinderlijk ervaren maar versterkt juist het karakter van het gebouw. Hij is een voorstander van de architectuur "van de lange lijnen". Daarbij wordt opnieuw invulling gegeven aan de kennis die we hebben. Banden in de gevels en ornamentiek zorgen er bijvoorbeeld voor dat de gevels zich goed houden door de tijd heen. Het oude bakstenen gebouw waarin nu de studenten Bouwkunde zitten van de TU/Delft is bijvoorbeeld een prachtig voorbeeld van duurzaamheid en hergebruik. De detaillering is zeer goed en zorgt voor een mooie veroudering en het gebouw blijkt bijzonder flexibel voor nieuwe gebruikers.

Uytenhaak
Rudy Uytenhaak had in het begin niet zoveel met materialen en al helemaal niet met baksteen. Hij kreeg immers toch nooit de kleur en vorm die hij graag wilde. Dit altijd onder het mom van "het is een natuurproduct".
Het gaat in architectuur om ruimte. En ruimte maak je met licht, maat en materiaal. Bij zijn eerste projecten ging het vooral om moderniteit en niet om de materialen. Als het al keramiek moest zijn dan maar met dubbel-hardgebakken tegels of een zeer strakke strengperssteen. Volgens Uytenhaak is rond 1970 in Nederland zo´n beetje het slechtste gebouwd wat er mogelijk is. De veroudering van deze gebouwen is het probleem, er bleef niets over van de mooie metselwerk gebouwen die honderden jaren daarvoor waren gebouwd en die als voorbeeld moesten dienen. Het werden slappe aftreksels, "alsof je viermaal thee zet uit hetzelfde zakje". De omslag in het gebruik van metselbaksteen is voor Uytenhaak rond 1992 gekomen toen hij met veel moeite een "eigen" steen met een afgeschuinde kant mocht toepassen in het project "Nieuw Sloten". Het ging hem daarbij niet om de kleur. Licht en schaduw waren belangrijker dan de klei. Sinds die tijd gebruikt deze Master in veel projecten baksteen, maar meestal wel in een ongebruikelijke vorm. Vele aansprekende en bijzondere voorbeelden volgen.

Afsluiting
Aan het eind van de dag presenteren de groepjes om de beurt vol vuur de uitwerkingen van de gekozen opdracht voor de totale groep. De Masters stellen de nodige vragen, geven complimenten en geven suggesties voor verbetering. Om ongeveer vijf uur is het mooi geweest. De dag wordt afgesloten en onder het genot van een hapje en drankje wordt nog lang nagesproken over deze enerverende dag. Dat een en ander tot mooie samenwerking en inspiratie heeft geleid blijkt ook uit een reactie die KNB van een deelnemer ontving:

“Voor mij was dit een zeer geslaagde dag. Ik heb nog lang nagedacht over diverse uitspraken van de Masters.

Twee hele leuke uitspraken:

Joris Molenaar: "Er is niets zo ouderwets dan altijd modern willen zijn".
Rudy Uytenhaak citeert Louis Kahn: "Steen, wat wil jij? Waar en hoe voel je je het prettigst?"

Natuurlijk blijft het antwoord van de steen altijd een interpretatie van diegene die de vraag stelt. Zo niet, dan heb je het ultieme als mens bereikt.

Het is goed voor architecten om met elkaar in discussie te blijven en te worden gevoed door de fabrikanten van de diverse producten."

Samengevat mag worden gesteld dat de nieuwe opzet van de MasterClass Baksteen met de architecten aan het werk afgewisseld met presentaties vanuit KNB en de Masters geslaagd is en beslist een vervolg zal krijgen in de MasterClass 2010.