Succesvol verloop Masterclass Baksteen 2005

Succesvol verloop Masterclass Baksteen 2005

De 3e Masterclass Baksteen, op 17 november jl. in Karel V in Utrecht, mag zonder meer een succes worden genoemd.

Na een welkom en opening door KNB-directeur Ewald van Hal neemt publicist en redactielid van BAKSTEEN Jaap Huisman het woord. Hij leidt het ochtendprogramma van de Masterclass in met enkele voorbeelden van baksteen gebouwen van Wright, Hoettger en Botta. Ieder heeft dit materiaal met zijn solide uitstraling voor zijn eigen doeleinden in weten te zetten.

Tijdens het eerste deel van de technische workshop blijkt hoezeer de ontwerpers en bouwers van nu het vakmanschap uit de tijd van Jellema vergeten zijn: technisch adviseur Hugo Speelman toont als voorbeeld het trasraam tegen optrekkend vocht, een uitstekende oplossing die zelfs niet meer in de SBR referentiedetails is terug te vinden.

Collega Govert Koers beantwoordt enkele door de circa veertig deelnemers ingezonden praktijkvragen als “waarom zijn er zoveel dilataties nodig in metselwerk?”. Koers: “Dit heeft alles te maken met onze vaak toegepaste betonnen draagconstructie die moet uitharden. En verder met onze gewoonte om metselwerk gevels boven het maaiveld te laten zweven en constructieve elementen uit de gevel te laten steken”. Een deelnemer vraagt naar de toepasbaarheid van verspringende dilataties. In de praktijk blijven deze tijdelijke opleghulpmiddelen gewoon zitten, wat tot scheurvorming kan leiden. Het advies: gebruik nat zand, dat waait er vanzelf uit. Een practische tip die de vraagsteller met dank noteert.

Vervolgens behandelt KNB-adviseur Koers het verschil tussen de Nederlandse, Deense en Duitse praktijk. Het zit hem vooral in de toepassing van meer kalkhoudende mortel en in een andere positionering van het kozijn. Speelman gaat vervolgens in op de verschillende soorten van “witte uitbloei”: veel problemen komen voort uit de onzorgvuldige selectie en opslag van materialen voor de verwerking. Feit is dat steen en mortel vaak KOMO gecertificeerd zijn, maar het uitvoerende bedrijf niet. Het steeds vaker toegepaste doorstrijken van voegen voorkomt ook hier problemen. Een deelnemer vraagt: “kan ik mijn voegen 1,5cm diep leggen?” Speelman: “dan gaat u wel erg ver”.

Het is tijd voor het Hoofdporgramma: Master Jo Coenen neemt het woord: “wij leven in het Wallpaper tijdperk”. Je weet niet meer wat je ziet, de beelden van vroeger zijn niet meer betrouwbaar. Alles wordt gestyld, vaak door ontwerpers die de technische kant van het product niet kennen: tussen de glossy plaatjes van horloges, feestkleding en design lampen kom je nu ook gebouwen tegen. Wat maakt ons tot zulke modegevoelige kameleons, die de B2 blokken van 25 jaar terug niet meer willen? Ook de baksteen is, net als Coenen’s schoen, die hij demonstratief in de lucht houdt, aan mode onderhevig.

Deze behoefte aan beelden is generatiegebonden. Maar voor Coenen zelf ligt de nadruk meer op continuïteit in de stad: een nieuw gebouw zou een stenige invulling in een stenen stad moeten zijn, eigenlijk als een steen in een muur: een onderdeel van het geheel. Wij moeten over de tijd heen denken, want 70 jaar later zullen onze kleinkinderen geen begrip hebben voor dat snelle statement van de wethouder of de architect van nu. Coenen toont voorbeelden: zijn bekende gerealiseerde plan voor het Ceramique terrein waar de vertrouwde natuursteenplint van Maastricht is doorgezet en waar de architecten zelf voor de baksteen als gevelmateriaal kozen. Ook toont hij vroege beelden van zijn masterplan voor het centrum van Leidsche Rijn. Een moeilijke opgave om ook daar de nadruk te leggen op het ensemble. Coenen: “ik hoef maar de grens over te gaan naar België of Duitsland en ik zie prachtige steden. In Nederland blijven de objecten vaak sterker dan het totaalbeeld”. Verder toont hij zijn gerealiseerde slanke Vesteda toren in Eindhoven: “geen spannend gebouw”, vertelt hij, maar juist een ontspannend gebouw: “dat is waar de mensen behoefte aan hebben”.

Voor hem is het doorzetten van een hoogwaardig gevelmateriaal essentieel: vaak zijn daarvoor indringende discussies met de opdrachtgever nodig om diens prioriteiten helder te krijgen. Dan gaat er relatief veel budget in de gevel zitten, en worden de juiste mensen vroegtijdig bij het project betrokken. Als laatste toont Coenen zijn stedenbouwkundige plan Maas-Markt voor het centrum van Maastricht. Het is een plan dat marktplein, brug en rivier aan elkaar moet binden middels twee grote, subtiel gebogen bouwvolumes. “Is dat niet een wat grootschalige ingreep?” vraagt een deelnemer. “Ja” antwoordt Jo Coenen. “maar dat is beter dat een valse opdeling, een geveltatoeage”. Hij eindigt zijn betoog bescheiden: “Ik ben geen stedenbouwkundige, maar een architect die een stuk stad wil maken”.

Na een vorstelijke lunch, waarbij de aanwezigen met elkaar in discussie gaan over de thema’s die door Coenen zijn aangehaald, betreedt de tweede master, Cristoph Kohl van Krier en Kohl uit Berlijn, het podium. Zijn bureau houdt zich bezig met massawoningbouw, met als bekendste plan het traditionalistische Brandevoort. De gemeente Helmond had een voorbeeldig lange adem: al 10 jaar duurt het project voort, met nog 20 jaar te gaan. Architecten labelen Krier’s werk vaak als “terug naar vroeger”. Maar Kohl benadrukt de tevredenheid van de architect, de opdrachtgever, de gebruiker en de politicus: iedereen is hier, ondanks de kritiek van de vakwereld, gewoon blij mee. Kohl legt uit hoezeer Brandevoort, ondanks de Luxemburger Krier en de Zuid Tiroler Kohl, een Nederlands product is: het is in hoge mate afgestemd op het Hollandse bouwindustrie apparaat, maar toch met de uitstraling van individueel wonen. Jo Coenen: “bestaat de Helmonder nog wel? Worden deze mensen wel dorpsbewoners?” Kohl ziet het antwoord in onze taal: het woord “Heimat” kennen wij hier niet, wel het woord “vaderland”. Kohl benadrukt dat met het verdwijnen van de middeleeuwse bouwtraditie de wens tot individueel wonen niet verdwenen is, en dat het massale wonen pas met de militarisatie opkwam. In de uitwerking van Brandevoort is wel gerationaliseerd: er is sprake van basistypes met combinatiemogelijkheden tussen daken, dakranden en gevels, om de bouwers van de beheersbaarheid van het project te overtuigen. Een vraag uit de zaal: “waarom kan die individualiteit niet met moderne vormentaal bereikt worden?”. Volgens Kohl zijn daar weinig goede voorbeelden van. Volgens hem moet de architect in een collectief resultaat als dit een stap terug doen in zijn individualiteit, en accepteren dat de aandacht hier uit gaat naar de gevel, meer dan de plattegrond. Wel heeft de architect door steeds meer volledige opdrachten meer invloed op het eindresultaat gekregen.

Onder leiding van Jaap Huisman wordt door Kohl en de aanwezigen verder gediscussieerd over de historische stad en de rol van de baksteen daarin.

In het tweede, tevens afsluitende deel van de technische workshop komt de spouwmuur aan bod: “door de nieuwe EPN ontstaan spouwmuren met een RC van 3.5 tot 4.0” zo Hugo Speelman. Hoewel hoogwaardig isolatiemateriaal een stuk duurder is dan het gebruikelijke zou het bij spouwdiktes van rond de 20cm wel eens aantrekkelijk kunnen worden: anders is er sprake van een zelfdragende baksteen gevel”. Verder vraagt hij aandacht voor het risico van een te smalle luchtspouw, en voor de nonchalante omgang met isolatie diktes op de bouwplaats.

Govert Koers toont een aantal trends in baksteenland, zoals prefab metselwerk, door een metselrobot vervaardigd, waarbij de architect wel alle aansluitproblemen moet hebben opgelost. Verder enkele innovatieve droogstapel systemen. Deze systemen inspireren de architect terwijl de mogelijke meerkosten van het materiaal tegen de minderkosten van de arbeid kunnen worden weggestreept.

Verder passeren nieuwe toepassingen als stootvoegloos metselen, verschillende laagdiktes en verticaal metselen de revue. En de op een stang geregen penanten van Rudy Uytenhaak, waarbij de baksteen nog steeds zijn eigenschappen wat betreft temperatuur - en vochtregulering en brandoverslag behoudt.

Het laatste onderwerp van deze informatieve en beschouwelijke dag is de latei: wat is er mogelijk, en welke hulpconstructie past men toe om openingen in de bakstenen gevel te realiseren. Een wijze raad: pas niet te snel geveldragers toe boven een deuropening, helemaal niet nodig!

Bij de afsluitende borrel in het middeleeuwse keldergewelf zijn de aanwezigen het unaniem over een ding eens: baksteen biedt een tijd- en stijlloze inspiratie.

De Masterclass Baksteen 2005 is een initiatief van KNB. Het geeft jonge, veelbelovende architecten een platform om in reflectie met een Master, een bewezen autoriteit op het vakgebied, rechtstreeks van gedachten te wisselen over ontwerpopgaven in en realisatievraagstukken van baksteen.Het centrale doel is behoud en versterken van kennis van, inzicht en ervaring in het ontwerpen met baksteen in het belang van kwalitatieve baksteenbouw.