Succesvol verloop 4e MasterClass Baksteen

Op donderdag 16 november jl. organiseerde KNB in het Olympisch Stadion in Amsterdam voor de vierde maal in successie een MasterClass Baksteen. Net als de eerdere Classes werd het een boeiende dag waaraan circa 40 veelal jonge architecten geïnteresseerd deelnamen.

Na een warm welkom door KNB–directeur Ewald van Hal verzorgde publicist en redactielid van het architectuurblad BAKSTEEN Jaap Huisman de aftrap. Hij refereert aan de plek van samenkomst, het Olympisch stadion: “na 80 jaar profiteert de omgeving nog steeds van dit moderne bakstenen monument”, daarbij indirect verwijzend naar de duurzaamheid van baksteenbouw.

Daarop kwam het woord aan Frits Palmboom, de 1e master van deze dag. Palmboom is als stedenbouwer mede verantwoordelijk voor o.a. IJburg. Palmboom vertelt bevlogen maar volgbaar over de stad als bouwsel, van het grootste schaalniveau tot het kleinste bouwsteentje, beheerst door de terreinkundige kenmerken van de grondplaat. Nederland heeft daarbij vergeleken met de eeuwige steden als Rome een vochtige ondergrond waarin het verleden wegzakt, maar het veen kent zijn eigen wetmatigheden. Palmboom staat stil bij de grachtengordel, het Amsterdam Zuid van Berlage, de westelijke tuinsteden van Van Eesteren, het meer recente IJburg en tot slot het ‘Haagsche’ Ypenburg.

De Amsterdamse grachtengordel wordt door Palmboom omschreven als een feitelijk binnen de stadsmuren gebogen landmeetkundig plan, met veel pragmatiek. Bruggen over grachten, verantwoordelijk voor een heuvelachtig landschap in het centrum, zijn mee geboetseerd met de straten en huizen. Deze laatste laten wel een bakstenen herinnering achter, maar bestaan wat de pui betreft in feite meer uit hout en glas.

Het plan Berlage Zuid, een gebeeldhouwd stadsdeel, is anders: daar komen monumentaliteit en gedurfde herhaling aan bod. Plint, middenmotief en hoekbehandeling zetten de gebouwen als collectief geheel op de grondplaat. Sommige bruggen hebben een sluitsteen als welhaast belangrijkste element en soms zijn huis, berging en kademuur één als nergens anders in de grachtengordel.

Dan op naar het Amsterdam West van stedenbouwkundige van Eesteren: een van de lobben van Amsterdam. Het is het deel van de massa-woning als bouwsteen. Hier wordt de stad bevrijd van haar geslotenheid, Amsterdam opent zich westwaarts. Hoewel vaak gezien als schematisch is het plan wel degelijk gebaseerd op de fysieke ondergrond: het kent een complete driedimensionale grondplaat. Zo werd juist de diepst gelegen polder de Sloterplas. Fijn aangezette oeverlijnen en gemetselde bolwerken als echo uit de binnenstad maken samen met de grote bomen een bewust vormgegeven geheel van de plas. In West vind je zachte bermen naar het water toe en een afgeronde baksteen rollaag die misschien over een afstand van wel 15 km terug te vinden is. En subtiel gedetailleerde hekwerken die de borstweringen omarmen. Een geënsceneerd parklandschap, met een nadruk op collectiviteit en maakbaarheid.

Voor IJburg gold een ander uitgangspunt: het moest een geschikte drager worden voor de vandaag zo belangrijke individualiteit, met een grondtoon die dat mogelijk maakt en contact legt met de grootste landschappelijke schaal. Een grondplaat met gearticuleerde randen. IJburg heeft een ruwe en een luwe kant: de noordkant is een waterkering, hard en winderig, geschikt voor een collectieve relatie tussen stad en land, in de vorm van grote woongebouwen en een breukstenen kade.
De Zuidkant daarentegen is zo luw dat privé tuinen aan het water kunnen grenzen. De welstandsvrije kavels op Steigereiland kunnen gezien worden als aangespoeld drijfhout.
De bruggen op IJburg zijn ook bewuste ingrepen: de toegangsbrug als witte “sprong” naar IJburg, de strakke stenen bruggenfamilie aan de noordkant die daar de gebouwen zal pakken als bij Berlage, en libelle-achtige bruggen in het riet aan de zuidkant. “meer het conditioneren van verschillen dan het controleren van het eindbeeld” zo Palmboom, “met een strakke regie op de materialisatie van straten en buitengebieden”.

Dan naar het Haagsche Ypenburg, een stedenbouwkundig plan in de suburbane Haagse regio, anders dan het trotse Amsterdam waar extra investeringen mogelijk waren op grond van het verleden. Uitgangspunt was de voormalige landingsbaan, nu een bomenlaan die op termijn een groots effect zal geven. De halfverharding als vlies, de waterpartij als ruig landschap, en de baksteen niet in de bestrating maar alleen in de gebouwen. Palmboom: een terloopse aaneenschakeling van gebouwen, met een grondtoon in de materialisatie, die een geheimzinnige ondertoon van collectiviteit aan het geheel meegeeft, de baspartij. In dit geheel is het centrumplan van Christian Rapp, 2e master van de dag, te zien als een briljante bassolo.

Christian Rapp, Duitse architect in Nederland, een van de weinige met ook een metselopleiding en samen met Hans Kollhoff bekend van zijn donkere bakstenen Piraeus gebouw in Amsterdam, neemt het woord: “Ypenburg was al in deelplannen opgesplitst toen wij aan het 7-jarig proces begonnen.” Rapp transformeerde het geplande winkelplein in een winkelstraat om de grote variatie in drukte beter op te vangen, en kwam uit op 9 bouwblokken waarover hij de hoge punten verdeelde. Zo ontstond een ensemble van blokken met van een afstand zichtbare stenen torentjes, bekroond met glazen bouwstenen. In de gevels een subtiel lijnenspel, per verdieping 5 cm verspringende negges, met franse balkons die op een basissteen rusten. Blok A, met het laagste budget van alle en een geïntegreerde sporthal, wordt als eerste gerealiseerd: zonder speciale plint en met iets donkerder stenen dan voor de volgende blokken werden geselecteerd.
Rapp spreekt over de omgeving van onze MasterClass: “Berlage ontwierp Zuid zonder het Olympisch stadion, dat kwam na zijn dood. Andere grote voorziene elementen zoals station Zuid en de Kunstacademie kwamen er nooit”. Mede inspirator voor Berlage was Hausmann: “boulevards met winkels had hij in gedachten, maar die zijn er bijna niet gekomen. Dat is anders dan de Berlijnse Siedlungsbau, waar weinig stedelijke functies in waren voorzien”. De nieuwste toevoegingen aan Zuid, het Olympisch kwartier van o.a. Rudy Uytenhaak bevalt hem minder: daar wordt de baksteen ontmaskerd en gereduceerd tot een voor het gebouw gehangen schilletje, een combinatie van transparantie en soliditeit.

Dan spreekt Rapp over het andere land waar hij bouwt: België. In Jonckershoven, een oud en economisch krachteloos Vlaams dorp tegen de Franse grens, werd een internationaal vermaarde architect geselecteerd voor de bouw van een nieuw cultureel centrum. Rapp vond het een mooie kans om tussen kerk, kerkhof en school de bekende maar nooit verwerkelijkte studie van architect Mies van der Rohe van een bakstenen landhuis te realiseren, met een kruisvorm en in dikte variërende wanden als uitgangspunt. Sommige wanden gaan over in tuinmuren, zorgvuldig gedetailleerde rollagen gaan de hoek om, er zijn dragende en niet dragende wanden in dit prachtige ontwerp dat door Franse metselaars werd gerealiseerd. Rapp: ”ik kon ze niet verstaan, maar ze konden het wel maken”.
Op een vraag uit het publiek hoe ver kun je gaan met het niet dragend toepassen van baksteen, waar ligt de grens met de leugen, herinnert Rapp aan Goethe’s “geloofwaardige kracht van een gemetselde boog”: zolang het oog het gelooft is het goed. Ook bij de grachtengordels zie je dat stenen lijken te zijn doorgestapeld op glas en hout, geen dragende toepassing.

Na een vullende lunch komen tijdens het middagdeel van de MasterClass de technische aspecten van metselwerk aan bod. Naast gebruikelijke thema’s als dilateren en het voorkomen van ontsierende elementen in metselwerk, vandaag een interessant zwaartepunt: de hygrische eigenschappen van de baksteen. KNB-adviseur Govert Koers legt uit: “tot nu beschikte een architect over slechts een beperkt aantal producteigenschappen zoals de maatklasse en het vorstgedrag”. Maar in Europees verband is dat uitgebreid: een lijst van 11 punten waaronder de initiële en de totale wateropname. Handvorm stenen en strengpers stenen verschillen daarin, met alle gevolgen van dien. “Het maakt ogenschijnlijk gelijke stenen ongelijk in hun productprestaties”.
Collega Hugo Speelman vervolgt met het aansnijden van de afstroming van water langs een stenen gevel: “soms heeft men glazen puien onder een bakstenen gevelblad, dan zou men liefst veel water opzuigen. Bij een bakstenen plint onder een glazen pui geldt het tegenovergestelde: hoe harder de steen, hoe beter. En bij die harde steen is het juist de mortel die meer vocht gaat opnemen”. Een advies van de vakman: “schrijf bij waterbelaste en hellende gevels een hoogwaardige mortel voor”.
Hugo Speelman: “KNB doet veel aan het bevorderen van het bewustzijn van het materiaal en de kenmerken daarvan”. Vandaar dat KNB talrijke uitgaven kent waaronder een handige CD met toepassingsadviezen over metselbaksteen.

Na afloop zijn de deelnemers aan de MasterClass het erover eens dat het bij vraagstukken over de uitvoering van ontwerpen een goede kennis van het materiaal vergt. De MasterClass biedt hiertoe inspiratie en inzicht. Tevreden zetten de deelnemers zich aan een afsluitende borrel met uitzicht op het groene gras in het stadion.